Xă
luận:
Cái
ǵ bảo đảm dân chủ?
Chuyện người
việc ta
Tiến sĩ Phan Văn Song
I :
Chuyện người :
Ở
Pháp, từ tháng năm 2005, sau tiếng nói « Không »
từ chối cái đề nghị Hiến pháp Âu châu qua
cuộc Trưng cầu Dân ư, những khủng hoảng liên
tục xảy ra : trẻ con xuống đường
chống cái « Khế ước tuyển dụng nhơn
công »,những phần tử bất măn ở các khu
chung cư ngoại ô của các đô thị nỗi lên
đốt xe và làm loạn, những vụ xử án sai
lầm, những « áp – phe » mánh mung,… đă
tạo một không khí bàn tán không kém phần sôi nổi.
Càng sôi nổi hơn là chỉ c̣n không đầy một
năm nữa sẽ diễn ra cuộc bầu cử để
thay đổi « ê - kíp của Tổng thống Chirac
đương nhiệm và đảng cầm quyền UMP ».
Những
người có ưu tư đến vận mạng
quốc gia Pháp với những quan niệm « một
sự cầm quyền tốt (principes de bon gouvernement) cũng
tự hỏi có cần thiết « phải thay đổi
lại Hiến pháp (une réforme de la Constitution) hay không ? »
hay có cần thiết « canh tân các cơ chế
hiến định không » (une réforme constitutionnelle) và,
mạnh dạn hơn, chúng ta có dám đặt một câu
hỏi táo bạo hơn : « Tại sao phải
một Hiến Pháp, có cần thiết không ? »
Một
Hiến Pháp tốt, một nền dân chủ tốt ?
Trong không khí
cuối mùa của một triều đ́nh già nua, chánh
quyền Pháp đang cơn giăy chết, lúng túng cố
giải quyết những khủng hoảng và những
biến cố chánh trị hằng ngày. Nhà
cầm quyền, cơ quan hành pháp cố quản lư làm sao
cho « xuôi thuyền mát mái ». Phe đối lập
th́ cứ ào ào phê phán chả cần phân tích, phải
quấy. Phe Đảng cầm quyền trong Quốc hội
th́ ở tâm trạng « bỏ th́ tội, ôm th́ vương »
và ôm bậy, tương lai có ṃi ch́m xuồng, thua luôn.
Trong không khí thiên hạ bàn tán xôn xao về đủ
chuyện ấy, cơn sốt World Cup đá banh đă
đến giúp đỡ
chánh phủ, làm cho dư luận tạm thời thấy lơ
là đi các vấn nạn khác. Nhà nước Pha–lang-sa
đang mơ Hội bóng già nua và anh hùng Zinédine Zidane
cứu nạn. Nhưng Zinédine Zidane cũng như Tướng
Pétain năm nào, người cha già chiến thắng (le père
de la victoire của trận chiến thế giới I). Nhưng
ngày nay, già nua, sức yếu, phải hy sanh ra trận
chống đỡ các sức đánh mănh liệt của
những đội quân hùng dũng trong ấy có đội
quân của Đức.
Nhưng làm sao xóa bỏ được những vấn
nạn đang diễn ra trên đất Pháp ? Nếu
đội banh Pháp bị loại ngay ṿng đầu, th́ ôi
thôi, nào là nạn thất nghiệp đang tăng vọt,
nào là những vấn nạn về những người
nhập cư càng ngày càng đông không làm sao giải
quyết, nào là ngành Giáo dục và chương tŕnh Giáo
dục, v́ ngày nay không hợp thời nữa nên tệ
nạn trẻ con du đảng xâm nhập khuôn viên trường
học, … nào là những sai lầm khi xữ án, hệ
thống Tư pháp không c̣n ứng biến với tiến
triển xă hội nữa. .. v.. v.. và v…v…, sẽ nổ
bùng lên. Công kích, chỉ trích nhiều để kết
luận, ngày nay bộ máy cầm quyền của Nhà Nước
Pháp hỏng rồi, không c̣n hữu hiệu nữa.
Môt số người sẽ «chánh trị hóa vấn đề »
đổ lỗi cho các nhà « chánh trị - cầm
quyền », đương nhiệm hay trong quá khứ,
thuộc đảng nầy hay thuộc đảng kia. Uy
tín của các nhà lănh đạo chánh trị bị
sứt mẻ rất lớn, việc ấy thật có
hại cho nền Dân chủ. Chúng ta thử bỏ qua
một bên phần phê phán về đường lối
cai trị của các nhà chánh trị, chỉ đơn
thuần chú ư vào phần kỹ thuật, là thử canh tân
cơ chế của bộ máy cầm quyền.
1/
Canh tân cơ chế Nhà nước
Nhà nước của nước Pháp hiện nay là một bộ máy cồng kềnh nặng nề. Nặng nề rườm rà và không hữu hiệu, nợ như chúa chổm (70% thu nhập quốc gia), quản lư tuy thua lỗ đậm, nhưng không đủ sức (hay có nghị lực) tằn tiện lại, vẫn sống tiêu dùng phung phí. Một bộ máy trung ương quá tập trung, quan liêu cửa quyền, lúc nào cũng tập trung quyền lực trong lúc cần phải tản quyền và địa phương hóa quản trị.
Trước
t́nh trạng bi quan như vậy, chúng ta phải làm sao ?
Ba
thái độ hoặc :
- Chê bai buộc tội nhà cầm quyền đương
nhiệm, nhưng không đụng đến bộ máy Nhà
Nước và hy vọng « ê –kíp » mới làm hay
hơn;
- Chê bai phê phán và buộc tội thể chế chánh
trị của nước Pháp từ hơn hai mươi năm
nay, mặc dù có thay đổi, nhà cầm quyền vẫn
cứ đi vào sai trái, và quyết tâm canh tân ṭan bộ
nhà máy Nhà Nước;
-
Thái độ thứ ba là nh́n nhận rằng, dù có
một đường lối chánh trị thế nào đi
nữa, dù có bao nhiêu nghị lực đi nữa của các
nhà chánh trị, đều là vô vọng, bởi thể
chế của Đê ngũ Cộng ḥa Pháp, Đệ ngũ
Cộng ḥa với một Bản Hiến pháp chỉ đem
lại những đụng chạm chánh trị, sai
biệt đối xữ đă làm tê liệt guồng máy.
Chúng ta thử đi sâu vào cái nh́n thứ ba v́ bởi Hiến Pháp là cái cơ bản của mọi hành vi của một chế độ Dân chủ.
2/
Hiến Pháp Đệ ngũ (V) Cộng ḥa Pháp
Ra đời vào năm 1958, bản Hiến Pháp nầy không có ǵ xuất sắc lắm.Việc đầu tiên là đă có nhiều điểm phức tạp, dễ hiểu lầm. Trong phần mở đầu, bản Hiến pháp ghi lại và đặt tinh thần hiến định cho Tuyên Ngôn quốc tế Nhơn quyền 1789, nhưng cũng ghi lại tinh thần hiến định của bản Hiến Pháp của Đệ tứ (IV) Cộng ḥa Pháp năm 1946.
Vậy th́ những quốc hữu hóa năm 1981 được Nhà nước Pháp lúc bấy giờ thực thi có vi hiến không ? Đúng theo tinh thần của Tuyên bố Nhơn quyền 1789 nh́n nhận quyền tư sản, là vi hiến, nhưng theo tinh thần Hiến pháp 1946, th́ nhà nước có quyền quốc hữu hóa và c̣n được khuyến khích quốc hữu hóa ! ?
Sự lủng củng cuối cùng là vai tṛ của Tư
Pháp. Các vị thẩm phán làm sao giữ được
vai tṛ độc lập được khi Hội Đồng
Thẩm phán tối cao (Conseil supérieur de la magistrature)
được đặt dưới quyền của Hành
pháp. Và quan trọng hơn cả, từ phần đào
tạo, huấn luyện đến sự nghiệp các
vị thẩm pháp đều do một hệ thống trung
ương quản lư.
Áp dụng và
xữ dụng những án lệ của Hội đồng
(bảo vệ) Hiến Pháp (Conseil constitutionnel) càng làm
rối rắm thêm :
- Vai tṛ
của Quốc hội càng ngày càng kém khi những luật
lệ b́nh bầu cho Ngân sách bị thay đổi vào năm
1962, với phương cách những « công tác
được bầu » (services votés) - Quốc hội
không có quyền kiểm soát những chi phí cho những công
tác đặc biệt mới do chánh phủ quyết định.
Và mặc dù với bộ Luât LOLF (lois organiques relatives aux
Lois de Finances du 1er Août 2001) - Bộ luật đặc
biệt về cơ chế dành riêng cho Luật Tài chánh
ban hành ngày 1 tháng 8 năm 2201 - cũng không giúp đỡ
cho các nhà dân biểu có một thẩm quyền ḍm ngó,
kiểm soát trên Ngân Sách quốc gia Pháp.
- Luật phổ thông đầu phíếu vị Tổng thống Pháp (1962), đáng lư ra là một hành động dân chủ to tát, nhưng thực tế đă biến chế độ thành chế độ Quân chủ có bầu phiếu thế thôi (une monarchie élective) ! Chẳng những Quân chủ mà c̣n quân chủ độc tài (monarchie élective absolue)
Và khi ta nghiên cứu sâu vào sự quan hệ giửa Chánh phủ và Quốc hội, ta càng nhận xét phần mất thăng bằng:
- Một bên, Quyền kiểm soát của Quốc hội (motion de censure) chỉ là một quyền khó xữ dụng (chỉ một lần duy nhứt năm 1962 lật đỗ được chánh phủ).
- Trái lại, các Chánh phủ khác nhau đều xữ dụng. Đạo luật 49 -3 để khóa tay Quốc hội.
Càng mất thăng bằng hơn là một số lớn các luật được bầu là do những dự án luật (projets de lois) do chánh phủ soạn thảo chứ không do những đề án (propositions) từ các dân biểu nghiên cứu đề nghị. Sự thông cảm (vài ông bạn xấu mồm xữ dụng từ ngữ gia nô) của các dân biểu đối với chánh phủ cùng Đảng ḿnh cũng dễ hiểu: ai giúp đỡ tài chánh cho những cuộc vận động đi bầu ? Phương cách nào giúp các Đảng chánh trị có tài chánh và phương tiện (Ăn cây nào rào cây ấy thôi). Mỗi câu hỏi là một câu chỉ trích các cơ chế của thề chế Nhà nước Pháp.
Đường hướng cầm quyền do ai trách nhiệm: dinh Elysée (Tổng thống)? hay dinh Matignon (Thủ tướng)?
- Các dân biểu (đại diện dân – do dân cử) có trách nhiệm ǵ đối với những cơ quan hành chánh, có quyền ǵ để kiểm soát các cơ quan hành chánh ?
Chắc không
ai quên vụ Máu bị đầu độc nhiểm trùng
(Sang contaminé): chỉ có những người chịu trách
nhiệm chứ không có người có tội ! (Responsable
mais non coupable)
- Và những x́ – căng - đan và áp -
phe gần đây ?
Sự vô trách nhiệm của cơ chế đem đến
sự vô trách nhiêm của các cá nhơn, h́nh sự hay dân
sự.
4/
Tổng thống Chế ? Đại Nghị chế ?
Làm sao để canh tân ?
Tổ chức lại hành pháp.
Nếu quư vị hỏi người viết đề nghị giải pháp nào, chúng tôi xin trả lời là một thể chế, một hiến pháp, thực sự không quan trọng. Cái quan trọng là ở chổ khác.
5/
Montesquieu đă đưa chúng ta vào cái nh́n sai :
Chúng tôi xin
nói lại: một thể chế, một hiến pháp không
phài là cái quan trọng: các quốc gia tiền tiến
đếu có dân chủ với nhiều thể chế khác
nhau. Tổng thồng chế ở Mỹ, Liên hiệp các xă
ở Thụy sĩ (Confédération cantonale), quân chủ
lập hiến ở Vương quốc Anh, ở Ḥa lan, và
ở các quốc gia Bắc Âu, Cộng ḥa Đại
nghị chế ở Úc châu và Tân Tây lan .. vân vân.
Câu hỏi được đặt ra
là vai tṛ thực sự của Hiến Pháp ở đâu ?
Bắt đầu từ các triết gia có tư tưởng
tư do (libéral) như John Locke vai tṛ của một
Hiến Pháp là hạn chế và kiểm soát nhà
cầm quyền, hay quyền lực (le pouvoir), nhưng không
nhứt thiết phải tổ chức nhà cầm quyền
hay quyền lực. Hiến pháp phải giúp đỡ
các nhà cầm quyền và các nhà làm luật (les
gouvernants et les législateurs) có đầy đủ thẩm
quyền để bảo đảm những nhơn
quyền cho từng công dân (những quyền
ấy cũng chỉ là quyền tự nhiên mà thôi), và
quan trọng hơn phải đặt các nhà có thẩm
quyền ấy (cầm quyền và làm luật) dưới
quyền lực phải tôn trọng các quyền ấy
(soumettre les titulaires du pouvoir au respect de ces droits)
« Một Hiến pháp chỉ hoàn
hảo khi nó biết chống trả mọi cưỡng ép
của nhà cầm quyền »
David Hume (Une Constitution
n’est bonne que tant qu ‘elle porte remède aux abus
de l’administration).
Sự quan tâm và thận trọng thường trực
đối với quyền lực đă làm « mà
mắt » Montesquieu, lúc bấy giờ, ông chỉ
biết thuyết phục các đồng chí và đồng
bào của ông rằng Hiến Pháp của Anh quốc là toàn
hảo (thực tề là Hiến pháp Anh quốc chỉ là
một nhóm bài nói về luật và đặc biệt là
Bill of Rights). Montesquieu, cũng như mọi người khác
lúc bấy giờ và kể cả ngày nay đều ca
tụng phép lạ của ư niệmTam quyền phân
lập « Quyền lực sẽ là sức cản
của quyền lực » (Le pouvoir arrête le pouvoir). Chúng
ta chỉ cần cân lượng cho đồng đều
quyền lực của Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp,
là vĩnh viễn chúng ta sẽ không có độc tài.
Và từ đấy, Hiến Pháp theo định nghĩa
« Pháp » là chỉ cần tổ chức khéo léo làm
thế nào để cân lượng phân chia vai tṛ và
quyền lực của ba quyền nói trên.
C̣n
quyền lực và quyền con người hay quyền cá
nhơn của công dân ?
Không thấy ai nói đến, v́
bởi, nếu tổ chức phân chia rơ ràng ba quyền chánh
của quyền lực « người quản lư » th́
quyền của người « dân bị quản lư »
sẽ được « bảo đảm », v́
đó là một vấn đề kỹ thuật máy móc (mécanique).
V́ thế Hiến pháp nước Pháp chỉ nói đến
chữ Tự do (Liberté) vỏn vẹn có một lần và
một lần duy nhứt: trong Điều 2 khi nói đến
tiêu đề của Cộng ḥa Pháp: Liberté, Égalité,
Fraternité (Tự do, Công bằng và Bác ái). Chúng ta không
thấy nói đến « nhơn quyền cá nhơn »
(droits individuels).
Chúng tôi thiết nghĩ rằng một Hiến Pháp mà
chỉ biết lo tổ chức chia quyền cho các
quyền lực cầm quyền mà không nghĩ đến
quyền các công dân và các pháp nhơn (công cộng hay tư
nhơn) Hiến Pháp
ấy có một khuyết điểm lớn.
Một Hiến Pháp thực sự trong một quốc
gia thực sự dân chủ không cần biết
giữa Tổng thống, Quốc hội hay các thẩm phán
ai là người thực sự điều khiển đất
nước. Mà phải làm thế nào để
người công dân, người dân, người
chủ thực sự của đất nước làm
chủ thực sự và kiểm soát được các
vị « đày tớ đất nước »
nầy để họ thực sự « phục vụ
công dân và đất nước » Đây mới đúng
là quan niệm « quản lư giỏi ».
Đó là
chuyện người:
Chuyện người nhưng cũng
là việc ta : Đây cũng là
lúc đặt những câu hỏi trên cho Việt nam đang
trên con đường tư bản hóa, vào WTO, buôn bán
trao đổi thương mại với những luật
lệ tư bản thế giới. Ra khỏi nhà,
đi buôn, đi bán với người, với luật
lệ người, luật lệ tư bản, với
phong cách tư bản, mặc « comlê - càvạt »,
đi giày tây ... nhưng,
khi về đến nhà vẫn hành hạ vợ con, người
ăn, người làm, như
một anh độc tài phong kiến, đầu đội
nón cối của tây thuộc địa, tay cầm roi cá
đuối, bóc lột nhơn công lao động.
Chuyện nhà th́ dùng thuyết mác –lê chỉ
là thứ luật lệ rừng rú phi nghĩa, phi nhân,
nhưng khi ra ngoại quốc, th́ ráng đi đứng
đúng luật, đúng
lệ, có văn, có bảng, có bài, có vỡ, đàng hoàng.
Th́ như vậy thử hỏi có một Hiến Pháp
để làm ǵ ?Nếu không chỉ để « làm v́ »
mà thôi ?
II:
Việc ta :
Trong những ngày tháng qua, đảng
Cộng sản ở Việt Nam tổ chức Đại
hội với một chương tŕnh được
quảng bá nhiều hứa hẹn thay đổi: thay đổi
nhơn sự, thay đổi đường hướng,
thay đổi cách quản lư một quốc gia…đă
tạo một không khí bàn luận sôi nổi cả trong nước
lẫn ngoài nước. Các nhơn vật, các ư tưởng
cũng bắt đầu ra mặt đối lập
với đảng Cộng sản Việt nam, đảng
đang cầm quyền. Hiến pháp Việt nam Cộng
sản trao độc quyến cho Đảng Cộng
sản (Điều 4) nhưng không cấm có đối
lập. V́ cấm là Vi hiến, không cấm th́ cũng Vi
hiến (Điều 4).
Một cải cách, canh tân, cách mạng là phải làm lại một bản Hiến Pháp. Nhưng trong tinh thần nào ? V́ cơn gió hậu bức tường Bá linh sụp đỗ đă trên 15 năm, trong cơn gió cách mạng Cam, hoa Tu lip, cách mạng nhung, dân chủ, nhơn quyền, tự do thờ phượng của cả thế giới, khiến Việt nam không thể đứng bên lề măi được nữa. Thế giới đă ồ ạt đỗ bộ vào Việt nam, với du lịch, với làm ăn, với internet, với điện thoại di động, với đĩ thỏa tại chỗ và xuất cảng, với anh cu –li trong những khu công nghiệp, với những anh cu –li xuất cảng và bị vất bỏ vô trách nhiệm bên lề những hải cảng xứ lạ quê người. Ngày mai, ngày mai rất gần, Việt nam không c̣n đứng ngoài lề nữa. Việt nam sẽ vào Tổ chức thương mại quốc tế. Đảng cộng sản cầm quyền với chủ nghĩa mác - lê có c̣n uy tín và đủ hiểu biết để quản lư những con người mà việc làm hằng ngày buộc họ phải hội nhập, thích nghi những chủ nghĩa và lư luận thực tiễn khác. Những con người chỉ biết xử dụng đồng tiền dùng phát triển đất nước như là một công cụ cá nhơn để thỏa măn thú vui đánh cá hay ăn nhậu rượu chè, trong khi cơn bệnh nan y như bệnh Tham nhũng mà một Đảng tự cho ḿnh là thánh Gióng đă từng đánh tan mọi giặc ngoại xâm mà không dẹp nỗi th́ làm sao nói đến chuyện xây dựng đất nước !
(Đảng
Cộng sản, trùm Việt nam, thử sung công 50 % tài
sản các cán bộ đảng viên vào công quỹ phát
triễn để chứng minh ḿnh là Đảng Cầm
quyền như Điều 4. Đây là một thách
thức, làm thử xem)
Nước Việt nam đang có một cơ hội
biến thành « người đàng hoàng ». Không làm
không được. Ngày mai Việt nam bước vào « Siêu
thị thế giới » WTO, Tổ chức thương
mại thế giới, làm ăn buôn bán với luật
lệ quy phạm thế giới, sản phẩm phải
tốt đúng tiêu chuẩn, bán được hàng
nhiều sẽ tạo công ăn việc làm cho dân chúng
Việt nam. Tạo công ăn việc làm tức là tạo
măi lực, tạo thị hiếu, tạo chợ, tạo
kinh tế, tạo đời sống xă hội... Nhà
cầm quyền Hà nội, măi măi không thể tiếp
tục kinh điển mác - xít lê – nin - nít lỗi
thời của một thời xa xưa. Một Đảng
độc tôn cầm quyền gồm thâu tất cả
quyền sanh sát, quản lư kiểu « xin / cho » không
c̣n chổ đứng
nữa...
Nói chuyện nước Pháp tiên tiến đấy, nhưng
v́ giữ một bản Hiến Pháp quá lâu, một
bản Hiến pháp được sanh ra để phục
vụ cho những thời gian đầu của đệ
Ngũ Cộng Ḥa, nay đă cho là
không hợp thời, vậy th́ Việt nam phải
liệu mà lo.
Một nước Pháp tiên tiến có Tam quyền phân
lập mà c̣n đang gặp bối rối, huống chi
Việt nam không có quan niệm ấy. Ở Việt nam
ba quyền ấy chỉ là phân nhiệm thôi v́ mọi
quyền lực đều do Đảng Cộng sản lănh
đạo và chi phối.
Phải
cải cách, cần canh tân một Hiến Pháp mới,
dân chủ, trong đó quyền người dân
phải được nêu lên, quyền làm người, quyền
công dân phải được đặt làm trọng tâm.
Một thể chế mới đa nguyên, liên bang để
tôn trọng những dị biệt, những đặc thù
đặc sắc của từng địa phương.
Một không khí xă hội và chánh trị phải được
tổ chức, tôn trọng; những hội đoàn, xă
hội dân sự phải được khuyến khích thành
lập v́ đó là những phát biểu đa nguyên
của toàn xă hội
31 năm chậm tiến đủ
rồi. Vào WTO là một cái may, nhưng
cũng là một thử thách to lớn. WTO sẽ là
một cái « đ̣n bật » để đưa
Việt nam, hoặc sẽ giàu to, hoặc sẽ
sập tiệm. V́ đó là quy luật của đi
buôn. Ngày mai Việt nam sẽ đi buôn bán. Và sẽ không
xài luật rừng mác - xít – lê - nin - nít phản khoa
học, phản kinh tế nữa.
Tỉnh
dậy đi những người Cộng sản đang
cầm quyền ở Cộng Ḥa Xă Hội Chủ Nghĩa
Hà nội
Hăy chọn con đường Dân chủ, trả quyền
lực lại cho Dân chúng để quản lư bảo
vệ quyền con người và quyền làm người
của mỗi dân chúng !
Hồi Nhơn
Sơn, cuối tháng Năm, năm 2006.
Phan Văn
Song
----------
- Jean
Philippe Feldman : Une VIème République ou
une Vème bis
Commentaires, 2006.
- Arnaud
Montebourg et Bastien François : La
Constitution de la VIème République : Reconcilier les français avec la démocratie
(Odile Jacob 2005).
- Friedrich Hayek : La Constitution de la Liberté. Litec Liberalia 1993. Avant propos Jacques Garello.